30 Μαρ 2008

On line τώρα και οι βιβλιοθήκες πανεπιστημίων

Προσβάσιμες μέσω Ιντερνετ πάνω από 100.000 μεταπτυχιακές εργασίες και διδακτορικές διατριβές
Του Ματθαιου Τσιμιτακη
Αυτή τη στιγμή στα ελληνικά πανεπιστήμια γίνεται μια υπόγεια (ηλεκτρονική) επανάσταση. Περίπου 100.000 μεταπτυχιακές διπλωματικές εργασίες και διδακτορικές διατριβές είναι ήδη προσβάσιμες μέσω Διαδικτύου, ενώ ταυτόχρονα ηλεκτρονικά συστήματα τηλε-εκπαίδευσης είναι ανοιχτά στον κάθε Ελληνα πολίτη. Οι ελληνικές ηλεκτρονικές πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες είναι εδώ. Ακολουθώντας το ρεύμα που αναπτύχθηκε διεθνώς για ελεύθερη πρόσβαση στην επιστημονική γνώση, τα ελληνικά πανεπιστήμια προσαρμόζουν τις βιβλιοθήκες τους στη νέα εποχή.
Ισως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πανεπιστημιακής ηλεκτρονικής βιβλιοθήκης είναι αυτό του Πανεπιστημίου Cornell στην ηλεκτρονική διεύθυνση του οποίου (arxiv.org) μπορεί κανείς να αναζητήσει νέες επιστημονικές εργασίες που οι ερευνητές προτιμούν να καταθέσουν online ώστε να είναι διαθέσιμες σε όλους αντί να τις «δώσουν» στα επιστημονικά περιοδικά ιδιωτικών εκδοτικών οίκων. Το arxiv είναι η δημοφιλέστερη έκφραση του κινήματος της ανοιχτής πρόσβασης στη γνώση, μιας διεθνούς προσπάθειας πανεπιστημίων και πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών απ' όλο τον κόσμο με στόχο το άνοιγμα της πρόσβασης στα προϊόντα της επιστήμης και της ανώτατης εκπαίδευσης σε όλους.
«Το κίνημα της ανοιχτής πρόσβασης προέκυψε στους χώρους της επιστήμης εξαιτίας των ακριβών τιμών των συνδρομών που επέβαλαν τα επιστημονικά περιοδικά», εξηγεί στην «Κ» η κ. Αννα Φράγκου, διευθύντρια της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. «Τα τελευταία 20 χρόνια, οι τιμές τους έχουν αυξηθεί ώς και 30%, με αποτέλεσμα οι Βιβλιοθήκες των Ακαδημαϊκών ιδρυμάτων να μην μπορούν να αντεπεξέλθουν οικονομικά. Αρχισαν να κόβουν τίτλους εξαιτίας της ακρίβειας και οι ερευνητές των Πανεπιστημίων άρχισαν να μην έχουν πρόσβαση στις έρευνες των συναδέλφων τους», συνεχίζει η ίδια.

Αδεια των συγγραφέων

Μία σειρά από διεθνείς συναντήσεις και διακηρύξεις διαμόρφωσαν το «κίνημα της ανοιχτής πρόσβασης», το οποίο πρεσβεύει ότι θα πρέπει οι συγγραφείς να δίνουν την άδεια ελεύθερης δημοσίευσης των αποτελεσμάτων των ερευνών τους για το ευρύ κοινό, ιδιαίτερα εφόσον χρηματοδοτούνται από δημόσιους πόρους. Στην Ελλάδα, αυτό το είδος έρευνας ξεπερνάει το 90% της παραγωγής.
Μία σειρά από ελληνικά πανεπιστήμια όπως το Αριστοτέλειο, τα Πανεπιστήμια Θεσσαλίας, Μακεδονίας, Πάτρας, Κρήτης και κάποιες σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών έχουν ιδρύσει καταθετήρια στις βιβλιοθήκες τους οι οποίες συγκεντρώνουν διπλωματικές και διδακτορικές εργασίες, καθώς και κάθε μορφής περιεχόμενο που παράγεται στα δημόσια πανεπιστήμια.
«Σε πολλά αμερικανικά πανεπιστήμια γίνεται συστηματικά αυτό και μάλιστα πλέον προχωρούν και σε ελεύθερη πρόσβαση στα μαθήματά τους, ως φυσική συνέχεια της ιδέας. Κι εμείς εδώ προτρέπουμε τους επιστήμονες να δίνουν στη βιβλιοθήκη όχι μόνο το νέο ερευνητικό τους έργο, αλλά όλο το περιεχόμενό τους προκειμένου να είναι διαθέσιμο ελεύθερα απ' όλους», λέει η κ. Φράγκου.

Προβλήματα

Εντούτοις, ενώ στο εξωτερικό έχουν δοθεί λύσεις ώστε να γίνεται σχετικά απρόσκοπτα αυτή η διαδικασία κατασκευής του νέου δημόσιου γνωστικού χώρου, όπως αποκαλείται, στην Ελλάδα συναντά σοβαρά προβλήματα. «Υπάρχει ένα πρόβλημα νοοτροπίας. Επιστήμονες που έρχονται από το εξωτερικό μας παραχωρούν εύκολα τις εργασίες τους για αρχειοθέτηση. Αντίθετα, επιστήμονες από τα ελληνικά πανεπιστήμια δίνουν πολλές φορές τα δικαιώματα των έργων τους σε ιδιωτικούς εκδοτικούς οίκους και δεν κρατούν καν το δικαίωμα της αρχειοθέτησης ώστε να μπορούμε να τα διαθέσουμε δημόσια μετά ένα εύλογο χρονικό διάστημα όπως ορίζει ο νόμος», λέει στην «Κ» η κ. Βασιλική Στρακαντούνα, βιβλιοθηκονόμος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«Αλλο ένα πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε ήταν οι αντιγραφές» λέει η ίδια. «Φοιτητές από άλλα Πανεπιστήμια αντέγραφαν τις εργασίες αναγκάζοντάς μας να περιορίσουμε την πρόσβαση. Δυστυχώς, δεν υπάρχει λογισμικό που να ελέγχει αυτά τα ζητήματα στα Ελληνικά και δεν υπάρχει και η πληροφοριακή παιδεία που απαιτείται για να γράφουν τα παιδιά όπως πρέπει, να παραπέμπουν στην πηγή κ.ο.κ.», εξηγεί. Στις περισσότερες προσπάθειες σε Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, οι επιστήμονες είτε καταθέτουν κατευθείαν το έργο τους σε ιστότοπους όπως το arxiv, είτε κρατούν το δικαίωμα της αρχειοθέτησής του εκεί μετά την παρέλευση 6 και 12 μηνών αντίστοιχα.
Και ενώ υπάρχει διάσπαρτη στο ελληνικό Ιντερνετ σωρεία «ανοιχτών» επιστημονικών μελετών, η εύρεση και η πλοήγηση σε αυτές είναι ιδιαίτερα δύσκολη, λόγω κακού σχεδιασμού των ιστοσελίδων στις περισσότερες περιπτώσεις και απουσίας συντονισμού. Είναι χαρακτηριστικό πως για να δει κανείς το Εθνικό αρχείο διδακτορικών διατριβών πρέπει να περάσει από την κεντρική σελίδα του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) και από εκεί να μπει στην σελίδα των βάσεών του ώστε τελικά να φτάσει στη συγκεκριμένη βάση δεδομένων. Αντίστοιχα περίπλοκα είναι και τα συστήματα των πανεπιστημίων με αποτέλεσμα να «πνίγονται» στη θάλασσα των πληροφοριών του Διαδικτύου, αυτές οι προσπάθειες.
Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες είναι αναμφίβολα αυτό της χρηματοδότησης. «Ενώ ήμασταν έτοιμοι να προχωρήσουμε σε οργάνωση πια του περιεχομένου στα ακαδημαϊκά καταθετήρια, κόβονται οι χρηματοδοτήσεις των βιβλιοθηκών που έρχονταν από το ΕΠΕΑΕΚ από το κοινοτικό πλαίσιο στήριξης και αυτό σταματάει τα επόμενα βήματα μας», τονίζει η κ. Αννα Φράγκου από το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Ανοιχτή τηλε-εκπαίδευση

Eclass.aueb.gr, eclass.uth.gr και compus.uom.gr είναι τρεις μόνον από τις διευθύνσεις στις οποίες λειτουργούν πανεπιστημιακά συστήματα σύγχρονης τηλε-εκπαίδευσης. Αλλού λιγότερο και αλλού περισσότερο, τα ελληνικά ακαδημαϊκά κέντρα συγκεντρώνουν και διαθέτουν σε οποιονδήποτε το θελήσει τα μαθήματά τους ανοίγοντας «από το παράθυρο» την πρόσβαση στην κλειστή τριτοβάθμια εκπαίδευση της χώρας μας.
«Ανοιχτή πρόσβαση στην εκπαίδευση και δημόσιος γνωστικός χώρος που συντίθεται από τα έργα των ερευνητών είναι αλληλένδετα θέματα», τονίζει ο Κωνσταντίνος Μαργαρίτης καθηγητής του Τμήματος Εφαρμοσμένης Πληροφορικής, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. «Ο βασικός σκοπός ήταν να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τη λειτουργία του πανεπιστημίου, όμως τώρα παρατηρούμε ότι το σύστημα αυτό αποκτά ευρύτερη χρήση και αποδοχή. Ο,τι έχουμε στη διάθεσή μας το διαθέτουμε ελεύθερα στον κόσμο μέσω του Ιντερνετ και βλέπουμε ότι χρησιμοποιεί αρκετά το υλικό μας η δευτεροβάθμια εκπαίδευση», λέει ο ίδιος.
Το σύστημα τηλε-εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας μετράει αυτή τη στιγμή 9.000 εγγεγραμμένους χρήστες, οι οποίοι μπορούν να παρακολουθήσουν 750 μαθήματα ή να αντλήσουν σημειώσεις, εργασίες, βιβλιογραφία και υλικό αναφοράς.
«Παιδευόμαστε να πείσουμε τους συναδέλφους μας να συνεισφέρουν, όμως έχουμε αποτέλεσμα», λέει ο Κωνσταντίνος Μαργαρίτης. Ολα αυτά συμβαίνουν τέσσερα μόλις χρόνια μετά την πρωτοβουλία του Αμερικανικού Πανεπιστημίου ΜΙΤ να διαθέσει όλο το περιεχόμενο των μαθημάτων του online δωρεάν και λίγους μήνες μετά τη διακήρυξη του Κέιπ Τάουν, όπου εκπαιδευτικοί, μηχανικοί του Ιντερνετ και των υπολογιστών αλλά και πολιτικοί υπέγραψαν συμφωνία για την ελεύθερη πρόσβαση στην εκπαίδευση για όλους, κάτι που φαίνεται όλο και πιο εύκολο μέσω των υπολογιστών.
[Πηγή]

Δεν υπάρχουν σχόλια: