10 Φεβ 2009

Ποια θα ειναι η επομενη μερα της Εθνικης Βιβλιοθηκης;

Η επόμενη μέρα μιας δωρεάς

Χρειάστηκε να περάσουμε στον 21ο αιώνα για να αποκτήσει η χώρα μας νέα κτίρια Εθνικής Βιβλιοθήκης και Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Και αυτό με την παρέμβαση του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος». Χωρίς τη δωρεά των 300 εκατ. ευρώ, το πιθανότερο είναι ότι θα ερίζαμε ακόμη για τον τόπο, τον χρόνο, το έργο, ενώ οι προσφυγές των περιοίκων ή όποιου είχε έννομο συμφέρον θα δημιουργούσαν το απαραίτητο δικονομικό περιβάλλον τριβών και καθυστερήσεων. «Φωτεινό» παράδειγμα το Μουσείο της Ακρόπολης. Τα δεινά και τα πάθη του τελειωμό δεν έχουν. Ακόμα...

Μεταπολεμικά, η Ελλάδα, δεν έχει να επιδείξει κανένα μεγάλο δημόσιο πολιτιστικό οικοδόμημα. Με εξαίρεση την Εθνική Πινακοθήκη, αμφιβόλου αισθητικής και λειτουργικότητας (νομοθετήθηκε τον 19ο αιώνα και κτίστηκε επί δικτατορίας) και το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, άλλα νεόδμητα κτίρια με αρχιτεκτονικές υπογραφές προχώρησαν και ολοκληρώθηκαν μόνο χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Το κράτος απόν. Οχι από ολιγωρία ή αδιαφορία, αλλά από άποψη.

Πρέπει να εγκαταλείψουμε το επαναλαμβανόμενο και απολύτως αφομοιωμένο, πλέον, άλλοθι της «αδιαφορίας» (μοιάζει με γαργάλημα φτερού, ρουθούνι δεν ανοίγει) και να συμφιλιωθούμε με την ιδέα της ισχυρής, τεκμηριωμένης και συνεπούς επιλογής. Η κρατική μηχανή είναι στραμμένη σε άλλες επιδιώξεις και ενισχύσεις, ίσως πιο πρόσφορες και πολιτικά περισσότερο εξαργυρώσιμες. Η εν Ελλάδι «εθνική αυτοπεποίθηση» αποκτάται ή κατεδαφίζεται, αναλόγως, μέσω της οικονομίας ή των διεθνών σχέσεων. Τα έργα πολιτισμού είναι υπόθεση των ευεργετών.

Οποτε θέλουμε να προβάλλουμε το γούστο του ηγεμόνος ανατρέχουμε στη διακυβέρνηση του Φρανσουά Μιτεράν. Οποτε θέλουμε να αναφερθούμε σε μια οραματική σχέση με την πραγματικότητα, που πήρε το σχήμα μιας Οπερας (της Βαστίλλης), ενός Μουσείου (Ορσέ), μιας Βιβλιοθήκης (Εθνικής), στρεφόμαστε στην εποχή Μιτεράν. Ο Γάλλος πρόεδρος, λοιπόν, υποστήριζε ότι τα έργα αυτά εκτός από τους προφανείς λόγους (προσφέρουν θέσεις εργασίας), μεταγγίζουν ορμή και δύναμη σ’ ένα λαό. Ενισχύουν, δηλαδή, την «εθνική αυτοπεποίθηση», τονώνοντας τη συλλογική διάθεση για πρόοδο και εξέλιξη, προσφέροντας προοπτική, αναζήτηση, αισιοδοξία.

Οταν πριν από μερικές μέρες ο Ιταλός αρχιτέκτονας Ρέντσο Πιάνο παρουσίασε τα σχέδιά του για το Φαληρικό Δέλτα, αναπνεύσαμε. Υψηλή αισθητική, μελέτη για το περιβάλλον και το αττικό τοπίο, έγνοια για το αναγνωστήριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Η παρουσία του ιδιωτικού παράγοντα εγγυάται την αποπεράτωση – παράδοση του έργου. Τι απουσιάζει από το άρτιο «ταμπλό»; Η ελληνική κοινωνία. Η ανάθεση στο Ιδρυμα Νιάρχου δεν είναι μόνο κρατική – πολιτική απόφαση. Εκφράζει μια, αδιατύπωτη, συλλογική επιθυμία: να «μετακυλήσουμε» την υποχρέωση. Να φύγει, αναίμακτα και διακριτικά, από τους ώμους σας. Η ανεπαρκής κτιριακή υποδομή της Λυρικής Σκηνής και της Βιβλιοθήκης μόνο τον προσδιορισμό Εθνική δεν αιτιολογεί. Ακόμη και στους πλέον αδιάφορους πολίτες η πολιτιστική ένδεια έχει εγγραφεί. Οπότε η προσφορά του δωρητή δεν απαλλάσσει μόνο την κυβέρνηση από μια «υποχρέωση», αλλά μειώνει και την κοινωνική ευθύνη. Ετσι, είναι όλοι ευχαριστημένοι. Αρκεί όμως αυτό; Αρκεί η χωροθέτηση και ο σχεδιασμός; Και η ίδια η λειτουργία της Εθνικής Βιβλιοθήκης, για παράδειγμα; Ποιον αφορά; Ο ακαδημαϊκός και πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της, Αθανάσιος Φωκάς, μεριμνά για την αναπτυξιακή πορεία της, ασχολείται με τις εξελίξεις στον τομέα της ψηφιοποίησης, φροντίζει για τη μερική μεταστέγασή της στο καινούργιο κτίριο της λεωφόρου Αθηνών. Ομως, μια Εθνική Βιβλιοθήκη, κοινότητα γνώσης και διαμόρφωσης συλλογικής ταυτότητας, οφείλει να προβληματίζει, να απασχολεί, να είναι αντικείμενο συζήτησης ενός τμήματος τουλάχιστον του πληθυσμού μιας χώρας, να προκαλεί δημόσιο διάλογο.

Η αρχιτέκτων-ιστορικός Ελένη Καλαφάτη (συγγραφέας του βιβλίου «Δωρητές και ευεργέτες του ΕΜΠ») υπενθυμίζει την αμφισβήτηση και τις αντεγκλήσεις στον Τύπο την περίοδο της ανέγερσης του Πολυτεχνείου, τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Επρεπε ή όχι να είναι τόσο μεγαλοπρεπές το κτίριο; Το ερώτημα γέννησε έριδες και αμφιβολίες. «Ωστόσο», υποστηρίζει η ερευνήτρια, «συνέβαλε στην κατοχύρωση του θεσμού του Πολυτεχνείου». Στη Γαλλία η Εθνική Βιβλιοθήκη δεν έγινε αποδεκτή μόνο με επευφημίες. Εντάχθηκε στη γαλλική κοινωνία (η λειτουργία της θεωρείται υποδειγματική) ύστερα από κουβέντες, επιχειρηματολογία, αρθρογραφία, κινητοποίηση, εν ολίγοις, της επιστημονικής κοινότητας.

Η σιωπή μήπως σημαίνει ότι ελάχιστοι χρησιμοποιούν την Εθνική Βιβλιοθήκη στην Ελλάδα; Οτι η κατασκευή του νέου χώρου δεν είναι διακύβευμα επισκεπτών ή χρηστών, δεν παρεισφρέει στην καθημερινότητα της πόλης, στις, εξειδικευμένες έστω, ανάγκες των πολιτών της.

Το «γεγονός» που υποδεχόμαστε με τόσο ενθουσιασμό φαίνεται να εξαντλείται στην ανακοίνωσή του. Η γόνιμη ανησυχία (απέχει από την γκρίνια), ο διάλογος - αντίλογος που «ανοίγει» πέρα από τη δεδομένη θεσμική ανάγκη, που εστιάζει στη βελτίωση της λειτουργίας (γιατί είναι περιορισμένος ο αριθμός των χρηστών, πού οφείλεται;), που αντιμετωπίζει τη βιβλιοθήκη σαν ζωντανό οργανισμό και όχι σαν αποθήκη κειμένων, δεν υπάρχουν. Οι περιέργειές μας εξαντλούνται στο κέλυφος. Και το περιεχόμενο; Αν η βιβλιοθήκη πυκνώνει έννοιες όπως οργάνωση, ανθρωπισμός, πολιτισμός, τότε οφείλει να βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, να επηρεάζει την οικονομική, πολιτική, πνευματική οργάνωση της κοινωνίας, να αναδεικνύει μια νέα αστική κοινότητα.

Εγραψαν ότι η Βιβλιοθήκη του Μιτεράν «επανατοποθέτησε τον άνθρωπο στο κέντρο της κοινωνίας». Μεγαλόστομο και μεγαλοϊδεατικό ή απλώς συνεπές, οργανικά δεμένο με το «περιεχόμενο» και δημιουργικά ενεργό;

Το «δικό μας» ερώτημα είναι πρωτόλειο: Ποια θα είναι η επόμενη μέρα της Εθνικής Βιβλιοθήκης όταν η γενναιοδωρία των δωρητών ολοκληρωθεί και η κόκκινη κορδέλα των εγκαινίων κοπεί...

Tης Mαριας Kατσουνακη

Δεν υπάρχουν σχόλια: