10 Μαρ 2009

Τα εξωφυλλα των ελληνικων εκδοσεων διηγουνται μια ανεπισημη ιστορια του γουστου

Η εξωτερική εμφάνιση μετράει

Εκτός από περιεχόμενο, ένα βιβλίο είναι και αντικείμενο επιθυμίας. Η βιβλιοδεσία του, το χαρτί του, ο σχεδιασμός του, οι γραμματοσειρές του, και πάνω απ’ όλα, το εξώφυλλο. Η τεράστια εξέλιξη της εκδοτικής παραγωγής στην Ελλάδα μας έχει φέρει τίτλους που ούτε μπορούσαμε να φανταστούμε στο παρελθόν και ταυτόχρονα, σχεδόν αναπόφευκτα, μας έχει δώσει αναρίθμητα κάκιστα και πολλά υπέροχα εξώφυλλα.

Και αν, πολύ σωστά, οι μεταφραστές ενός έργου λογίζονται ως αφανείς ήρωες, αφού σπανίως τους αναγνωρίζεται ο κόπος τους (που δεν μετράται σε χρήμα), τι να πει κανείς για όσους, έστω και λίγους, γραφίστες, εικονογράφους ή μακετίστες έχουν δώσει στην ελληνική αγορά ορισμένα εξαιρετικά εξώφυλλα;

Συνήθως υπάρχει το όραμα και το καλό γούστο ενός εκδότη ή ενός επιμελητή σειράς. Γι’ αυτό και ορισμένοι εκδοτικοί οίκοι έχουν ταυτιστεί με υψηλή αισθητική. Οσο και να έχει χιλιοπειπωθεί, ήταν η Αγρα που, πριν από σχεδόν 30, πλέον, χρόνια, έβαλε τον πήχυ ψηλά. Πολλοί μιμήθηκαν, ακολούθησαν ή άνοιξαν νέους δρόμους. Ολα ευπρόσδεκτα.

Ψυχολογία αγοράς

Η υπόθεση «εξώφυλλο» ξεφεύγει από τα όρια της αισθητικής και αφορά ευθέως την αγορά. Ερευνες έχουν δείξει ότι ένας πελάτης βιβλιοπωλείου αποφασίζει για ένα βιβλίο, για το οποίο δεν έχει ακούσει τίποτε, μέσα σε 10–20 δευτερόλεπτα με κύριο κριτήριο το εξώφυλλο. Ενα εξώφυλλο που «βγαίνει προς τα έξω» και «αρπάζει» τη φαντασία και το συναίσθημα του υποψήφιου αναγνώστη έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να αγοραστεί (το αν θα διαβαστεί ή αν θα αγαπηθεί είναι άλλη υπόθεση). Τα τελευταία 20 χρόνια έχουμε δει νέες γενιές γραφιστών με φρέσκες ιδέες, οι περισσότερες, όμως, από τις οποίες σκοντάφτουν στον συντηρητισμό πολλών εκδοτών που έχουν άλλη άποψη ή άλλο γούστο. Παρ’ όλα όλα αυτά, η εποχή που ένας πάγκος βιβλιοπωλείου έμοιαζε με συλλογή έργων του Εντουαρντ Χόπερ ή της Ταμάρα ντε Λέμπικα, φαίνεται ότι έχει παρέλθει. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε πολλές σχολές αισθητικής και το επίπεδο έχει ανέβει από κάποιους εκδότες που επενδύουν στην υπόθεση «εξώφυλλο». Πάντα, όμως, θα βλέπουμε καλά βιβλία να «θάβονται» από το εξώφυλλο και το αντίστροφο, ένα φαινόμενο που είναι, φυσικά, διεθνές. «Ενα αδιάφορο βιβλίο θα είναι πάντα ένα αδιάφορο βιβλίο», λέει ο Robert McCrum της «Γκάρντιαν».

Πολλές σχολές

Ενα καλό εξώφυλλο, όμως, μπορεί να περάσει ένα μέτριο βιβλίο σε ένα καθεστώς σχετικής αθανασίας. Οι Financial Times, σε ειδική στήλη, μνημονεύουν τα εξώφυλλα βιβλίων που έγραψαν ιστορία είτε γιατί προκάλεσαν μία τομή αισθητικής είτε γιατί απλώς ήταν πολύ όμορφα. Συχνά, εξαιρετικά εξώφυλλα έντυσαν βιβλία που σήμερα ξεχάστηκαν για το περιεχόμενό τους, αλλά έμειναν στην ιστορία των εκδόσεων, της γραφιστικής ή της αισθητικής, Βιβλία όπως το κλασικό «Κουρδιστό πορτοκάλι», π. χ., του Αντονι Μπέρτζες ή το μπεστ σέλερ εποχής «Η Κοιλάδα με τις κούκλες» της Τζάκλιν Σούζαν έδωσαν τη δυνατότητα σε γραφίστες και εικονογράφους γύρω στο 1970 να πιάσουν το πνεύμα της εποχής με έναν τρόπο που συζητιέται ακόμη.

Σήμερα, αυτό που βλέπουμε στην Ελλάδα είναι μια ευπρόσδεκτη πολυφωνία, η οποία, αν και σπανίως καταλήγει σε αισθητική υπεροχή, αφήνει, ωστόσο χώρο για ορισμένα εξώφυλλα τουλάχιστον αξιοπρόσεκτα. Μου δημιουργείται η επιθυμία να σχηματίσω θεματικές ομάδες για διάφορες σχολές αισθητικής και να αναζητήσω ένα στίγμα… Μάλλον θα χαθώ αλλά ο σημερινός χάρτης αναδύεται ιδιαίτερα προκλητικός. Από τη μια, είναι οι «μιναρέδες» των «Χαμένων πατρίδων» με μάτια και χέρια να αγναντεύουν και να αγκαλιάζουν, και από την άλλη είναι οι πιο δυναμικές εφαρμογές, που πειραματίζονται με τη φόρμα. Ο «Ηλίθιος» του Ντοστογιέφσκι, π. χ., από τον εκδοτικό οίκο Ινδικτος, αντισταθμίζει τον όγκο με μιαν αέρινη γραμμικότητα. Θέλω να έρθει ο καιρός που τα ονόματα των εικονογράφων και των γραφιστών θα είναι αναγνωρίσιμα και τα εξώφυλλά τους περιζήτητα. Ενα ωραίο εξώφυλλο μοιάζει να είναι το απόσταγμα μιας πολύ μακριάς διαδρομής και να δηλώνει πολύ περισσότερα απ’ όσα εκ πρώτης όψεως δείχνει να θέλει να αποκαλύψει.

Του Νικου Βατοπουλου

Δεν υπάρχουν σχόλια: