8 Οκτ 2009

Ψηφιακη βιβλιοθηκη

«Σε πολύ λίγο χρόνο όλα τα βιβλία του κόσμου θα συνθέτουν ένα ενιαίο ρευστό σχέδιο διασυνδεδεμένων ιδεών και λέξεων». Με τα λόγια αυτά παρουσίασε πριν από τρία χρόνια το τεράστιο εγχείρημα ψηφιοποίησης δεκάδων εκατομμυρίων βιβλίων η εταιρεία του δημοφιλούς εργαλείου ηλεκτρονικής αναζήτησης Google. Οι πολέμιοι του εγχειρήματος δεν άργησαν να εμφανιστούν επισείοντας τους καταστροφικότατους κινδύνους ανάλογων σχεδίων. Ταυτόχρονα όμως παρουσιάστηκαν και οι στοχαστικοί σχολιαστές του. Γνωστός στη χώρα μας από τη μελέτη του «Υποσημείωση: μια παράξενη ιστορία» (1997), ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον Anthony Grafton προσπαθεί να σταθμίσει ψύχραιμα τις κοσμοϊστορικές συνέπειες της ανεπανάληπτης αυτής πρωτοβουλίας. Θα πίστευε κανείς, παρατηρεί ο κριτικογράφος του TLS Peter Green, ότι ένας άνθρωπος που δαπάνησε τα δημιουργικότερα χρόνια της ζωής του μέσα σε παμπάλαιες αχανείς βιβλιοθήκες θα μεροληπτούσε υπέρ της συντήρησης του προγενέστερου καθεστώτος. Δεν συμβαίνει όμως κάτι τέτοιο. Στο βιβλίο του «Worlds made by words. Shcolarship and community in the modern world» (Harvard University Press, σελ. 422), ο εξηντάχρονος συγγραφέας προσπαθεί να αξιολογήσει με εντελώς ανοιχτό μυαλό τα υπέρ και τα κατά της καινούργιας συνθήκης.

Κατ' αρχάς, ο Grafton τοποθετεί το καινούργιο σχέδιο μέσα στην ιστορική προοπτική του. Τα επιχειρήματα των εχθρών της μαζικής ηλεκτρονικής ψηφιοποίησης μοιάζουν, λέει, με τις αντιρρήσεις που προέβαλαν οι υπερασπιστές των χειρογράφων απέναντι στα τυπωμένα έργα· ή ακόμα παλαιότερα, με τις αντιρρήσεις που προέβαλαν οι υπέρμαχοι των εικονογραφικών ή συλλαβικών συστημάτων γραφής απέναντι στην φοινικική αλφάβητο. Το ότι δηλαδή οι νέες μέθοδοι θα επιτρέψουν τη διάδοση ανεπιθύμητων ιδεών σε ευρείες μάζες οι οποίες δεν θα είναι (ασφαλώς) σε θέση να διαχειριστούν πνευματικά την νεοαποκτηθείσα γνώση. Η σημερινή προβληματική δεν διαφέρει σημαντικά όταν υποστηρίζει ότι οι μπλόγκερ ενθαρρύνουν μία διαρκώς διογκούμενη αγραμματοσύνη - και ότι ενώ ο θησαυρός των βιβλιογραφιών επιτρέπει την είσοδο στον σοφό κόσμο των παραπομπών, η ηλεκτρονική τους εκδοχή μαρτυρά επιφανειακή προσέγγιση και όχι εις βάθος γνώση. Ολες αυτές οι εκδηλώσεις δυσπιστίας είναι φυσικές, παραδέχεται ο Anthony Grafton. Εκείνο, ωστόσο, που το Google φανερώνει, σύμφωνα με τα λόγια του κριτικογράφου του, είναι ότι μπορεί πια κανείς να μελετήσει πολυάριθες πλευρές των γαλλικών Γραμμάτων εξίσου καλά στη Νέα Υόρκη όσο και στο Παρίσι. Η πρόσβαση σε κείμενα κάθε είδους, από αρχαίους παπύρους μέχρι σύγχρονα εξειδικευμένα περιοδικά, γίνεται αυτονόητη. Η εικόνα του ερευνητή βυζαντινής παλαιογραφίας που θα μπορεί να κάνει τη δουλειά του και στο πιο απομακρυσμένο ελληνικό νησί εξοπλισμένος με έναν σύγχρονο υπολογιστή και έναν ψηφιακό δίσκο με τον «Θησαυρό της Ελληνικής Γλώσσης» δεν αποτελεί πια όνειρο αλλά χειροπιαστή πραγματικότητα. Διότι, ας το παραδεχτούμε, υπογραμμίζει ο Grafton, πως το 95% όλων των ακαδημαϊκών ερευνών αρχίζουν από το Google.

Ποια είναι τα αρνητικά σημεία της σημερινής συνθήκης; Οτι κατά μια σατανική σύμπτωση, η σάρωση με οπτική αναγνώριση των χαρακτήρων, το γνωστό σκάνινγκ δηλαδή, πραγματοποιεί τα ίδια ακριβώς λάθη που έκαναν οι απρόσεκτοι μεσαιωνικοί αντιγραφείς μετατρέποντας λόγου χάρη το μακρύ γερμανικό s σε f ή συγχέοντας το u με το n. Οι δυσάρεστες συνέπειες παρόμοιων λαθών είναι ότι δυσκολεύουν την ηλεκτρονική διερεύνηση και την ολοκληρωμένη καταλογοποίηση. Ακόμα όμως σοβαρότερο πρόβλημα αποτελεί, παρατηρεί ο κριτικογράφος, ότι οι οικουμενικοί στόχοι του Google δεν διαθέτουν κεντρικό σχεδιασμό. Αντί έτσι το εγχείρημα να δημιουργεί μια τεράστια συνεπή μηχανή τακτοποίησης, στην πραγματικότητα λειτουργεί σαν μια γιγαντιαία πυροσβεστική μάνικα η οποία εκτοξεύει κείμενα ανέγγιχτα από τον νου και τ' ανθρώπινα χέρια. Γι' αυτό, υποστηρίζει ο Grafton, τα κείμενα του πρόσφατου παρελθόντος θα αποκτήσουν με το πρόγραμμα του Google πολύ μεγάλη προσβασιμότητα, τα κείμενα όμως του απώτατου παρελθόντος θα εξακολουθήσουν να απαιτούν την ερευνητική ενασχόληση μέσα σε βιβλιοθήκες και αρχεία. Για τα αρχαία έτσι χειρόγραφα η μεγάλη προσφορά του Google συνίσταται στο ότι θα αποτελεί έναν οδηγό για τον εντοπισμό υλικού παρά για την προμήθειά του. Οπως έχουν δηλαδή τα πράγματα, η αληθινή πρόκληση είναι ότι θα πρέπει πρώτα να χαρτογραφηθούν οι τευτονικές πλάκες της πληροφόρησης που συγκρούονται μεταξύ τους και πολύ αργότερα να πραγματοποιηθεί η πλοήγηση στα καινούργια τοπία που θα έχουν προκύψει.

Tης Ελισαβετ Kοτζια

Δεν υπάρχουν σχόλια: