14 Δεκ 2009

Τα «καταραμένα βιβλία»

Του ΓΚΑΖΜΕΝΤ ΚΑΠΛΑΝΙ

«Μη διαβάζετε, όπως κάνουν τα παιδιά, για να ψυχαγωγηθείτε. Ούτε, όπως κάνουν οι φιλόδοξοι, για να μορφωθείτε. Όχι, διαβάζετε για να ζείτε», Γ. Φλομπέρ

image ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΟΥΣΑ τις προάλλες τη συνέντευξη ενός γνωστού Αμερικανού ψυχαναλυτή, ελληνικής καταγωγής. Ανάμεσα στα άλλα, σε κάποιο σημείο, αναφέρεται στην αγάπη του για τα βιβλία και τις βιβλιοθήκες. Στο γραφείο και στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη υπάρχουν μεγάλες βιβλιοθήκες που εντυπωσιάζουν τους επισκέπτες. «Πιστεύω ότι αγαπώ τόσο πολύ τα βιβλία και τις βιβλιοθήκες επειδή μεγάλωσα σε ένα σπίτι χωρίς βιβλία» λέει. Τα βιβλία για τους μετανάστες γονείς του αποτελούσαν είδος πολυτελείας. Δεν είχαν ούτε τη μόρφωση ούτε τα χρήματα για να τα αγοράσουν. Ό,τι συμβαίνει και με τους περισσότερους μετανάστες γονείς σήμερα στην Ελλάδα. Τα παιδιά τους μεγαλώνουν, συνήθως, σε σπίτια χωρίς βιβλία και βιβλιοθήκες. Ό,τι συνέβη και με τα παιδιά των εσωτερικών μεταναστών στην Αθήνα, κάποτε. Τα περισσότερα από αυτά, φαντάζομαι, μεγάλωσαν σε σπίτια χωρίς βιβλία...

●●●

ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου υπήρχε μια μεσαίου μεγέθους βιβλιοθήκη, γεμάτη βιβλία, τα περισσότερα των οποίων τα απεχθανόμουν. Οι γονείς μου, διωκόμενοι από το καθεστώς, προσπαθούσαν να φτιάξουν μια βιβλιοθήκη- βιτρίνα που θα αποδείκνυε την πίστη τους στο καθεστώς, με την ελπίδα ότι θα γλίτωναν περισσότερες διώξεις και βάσανα. Αν και η βιβλιοθήκη ήταν κάτι το ιδιωτικό, μακριά από τα μάτια της εξουσίας. Αλλά σε ένα τυραννικό καθεστώς ποτέ δεν ξέρεις. Τα ράφια της βιβλιοθήκης ήταν γεμάτα από βιβλία των «Ηγετών του Κόμματος» και τα λαμπρά πνεύματα του μαρξισμού- λενινισμού. Μόνο έργα του Ενβέρ Χότζα υπήρχαν καμιά εβδομηνταριά και συνεχώς προσθέτονταν και άλλα. Ο Μεγάλος Ηγέτης τελικά εξέδωσε 110 βιβλία! Είναι, χωρίς αμφιβολία, ο πιο παραγωγικός συγγραφέας της χώρας και ίσως και των Βαλκανίων. Μετά τα βιβλία του Μεγάλου Ηγέτη, τα οποία αποτελούσαν τον κύριο όγκο της βιβλιοθήκης, έρχονταν τα βιβλία των «αγαπημένων συντρόφων» του Κόμματος. Λιγότερα από εκείνα του Ηγέτη, φυσικά. Όποιου θα του πέρναγε από τον νου η τρελή ιδέα να γράψει και να εκδώσει περισσότερα βιβλία από όσα ο Μεγάλος Ηγέτης θα έπαιζε το κεφάλι του κορόναγράμματα. Μετά έρχονταν τα ξένα, «καθώς πρέπει» βιβλία, μεταφρασμένα στα αλβανικά. Το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» του Μαρξ και δίπλα του το «Κεφάλαιο». Με κόκκινο εξώφυλλο το ένα, με μαύρο το άλλο. Κάποια βιβλία του Ένγκελς, με πράσινα εξώφυλλα. Τα βιβλία του Λένιν. Θυμάμαι πολύ καλά το βιβλίο «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός», επειδή είχε ωραίο καφέ εξώφυλλο πολυτελείας. Ακολουθούσαν βιβλία του Στάλιν, σχεδόν όλα με γκρι εξώφυλλα. Κάποια στιγμή προστέθηκαν και τα βιβλία του Μάο. Ένα από αυτά ήταν συλλογή ποιημάτων, γραμμένα, εάν δεν κάνω λάθος, στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης. Την περίοδο της μεγάλης σφαγής, τον σύντροφο Μάο, καθώς φαίνεται, τον είχε συνεπάρει ο ποιητικός οίστρος...

●●●

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ των γονέων μου πάθαινε αυξομειώσεις. Καινούργια βιβλία προσθέτονταν και άλλα εξαφανίζονταν. Όχι επειδή δεν υπήρχε θέση πια στη βιβλιοθήκη αλλά επειδή γίνονταν ανεπιθύμητα. Έτσι εξαφανίστηκαν μια μέρα, ξαφνικά, τα βιβλία του συντρόφου Μάο. Ήταν τότε που η Αλβανία διέρρηξε τις σχέσεις με την Κίνα και ο Ενβέρ Χότζα κατηγόρησε τον Μάο για «ρεβιζιονισμό». Κάθε τόσο, επίσης, εξαφανίζονταν τα βιβλία των προδοτών και βιβλία που περιείχαν θετικές αναφορές ή φωτογραφίες τους. Όταν κάποιος σύντροφος κηρυσσόταν «προδότης» από το Κόμμα έπρεπε να εξαφανιστεί, κυριολεκτικά, από προσώπου γης... Μεγαλώνοντας, ανακάλυψα ότι εκτός από αυτήν τη βιβλιοθήκη-βιτρίνα, οι γονείς μου φύλαγαν και «επικίνδυνα», απαγορευμένα, τα λεγόμενα «καταραμένα βιβλία». Συνήθως τα κράταγαν στο δωμάτιό τους, κλεισμένα στα κομοδίνα. Σαν αμαρτωλές αποδείξεις που έπρεπε να μείνουν κρυμμένες στο σκοτάδι. Τέτοια βιβλία δεν κυκλοφορούσαν ποτέ στο σπίτι. Δεν τα έβρισκες ξεχασμένα πάνω σε τραπέζι ή στον καναπέ. Ήταν φοβερά μυστικά που προέρχονταν και κατέληγαν στο σκοτάδι. Η πρόσβασή μου στα «καταραμένα βιβλία» έγινε εφικτή μόνο όταν μπήκα στην εφηβεία. Και υπό τον όρο και τον όρκο ότι δεν θα συζητούσα έξω από το σπίτι γι΄ αυτά...

●●●

Η ΕΦΗΒΕΙΑ μου σημαδεύτηκε, κατά κάποιον τρόπο, από τα «καταραμένα βιβλία». Βιβλία που το καθεστώς είχε απαγορεύσει και η λίστα των οποίων μάκραινε όλο και πιο πολύ. Στον κύκλο των φίλων μου όποιος είχε διαβάσει Κάφκα ή Ντοστογιέφσκι ήταν σαν να κατείχε θησαυρό ολόκληρο. Ζούσαμε στην επαρχία και τα «καταραμένα βιβλία» έφθαναν πολύ δύσκολα σε μας. Και όταν έφθαναν στα χέρια μας, έφθαναν σε κάτι ταλαιπωρημένες φωτοτυπίες τις οποίες δεν μπορούσαμε να πολλαπλασιάζουμε. Πολύ σπάνια έφθαναν ολόκληρα. Συνήθως έφθαναν αποσπάσματα βιβλίων. Πενήντα σελίδες από κάποιο βιβλίο του Κάφκα, είκοσι σελίδες από κάποιο έργο του Μπόρχες, εβδομήντα σελίδες από τη «Λολίτα» του Ναμπόκοφ, δέκα ποιήματα του Μποντλέρ από τα «Άνθη του κακού», πέντε ποιήματα του Ρεμπό, χειρόγραφα που κάποιος είχε διαβάσει και είχε αντιγράψει με υπομονή. Τα αποσπάσματα αυτά, των «καταραμένων βιβλίων», αποτελούσαν θραύσματα ενός κόσμου πέρα από τα σύνορα, ενός απαγορευμένου κόσμου, που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι, σαν δυσεύρετοι θησαυροί, στα ιταλικά ή στα γαλλικά, επειδή ήταν οι γλώσσες που κατείχαν οι περισσότεροι στον κύκλο μας. Και όταν έπεφταν στα χέρια μας, έστω και αποσπασματικά, δεν τα διαβάζαμε απλά, τα καταβροχθίζαμε. Η κρυφή ανάγνωση είναι παθιασμένη σαν τον κρυφό έρωτα. Έπειτα, συχνά, συνέβαινε να μιλάμε για βιβλία που είχαμε διαβάσει μόνο αποσπασματικά. Ή ακόμα και για βιβλία που δεν είχαμε διαβάσει ποτέ αλλά ποθούσαμε να διαβάσουμε, πράγμα που μου φέρνει στον νου το πρόσφατο βιβλίο του Πιέρ Μπαγιάρ: «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει»...

Δεν υπάρχουν σχόλια: