4 Αυγ 2010

ΤΑ ΚΟΥΡΕΛΙΑ ΠΟΥ ΕΓΙΝΑΝ ΒΑΣΙΛΙΑΔΕΣ (ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ)

Του Μανώλη Πιµπλή
Εικόνα από το Κασµίρ το 1917. Το εύκαµπτο πλέγµα, αφού βυθίστηκε στο νερό, αναδύθηκε µαζί µε τον πολτό από φυτικές ίνες που καθώς στραγγίζει, µετατρέπεται από µόνος του σε  χαρτί. Το φύλλο χαρτιού είναι εδώ έτοιµο να αποσπαστεί από το πλέγµα οπότε και θα απλωθεί  σε τοίχο ή άλλη επίπεδη επιφάνεια για να στεγνώσει στον ήλιο. Τη διαδικασία αυτή δείχνει και  η αναπαράσταση ινδικής χαρτοποιητικής (δεξιά), επίσης από το Κασµίρ, του 1830  Παρά το πέρασµα στην ηλεκτρονική εποχή η παραγωγή χαρτιού αυξάνεται ραγδαία, λένε δύο έλληνες ερευνητές που έγραψαν τη συναρπαστική «Ιστορία του χαρτιού» από τους Κινέζους του 2ου αι. µέχρι σήµερα. Πριν να καταφέρουν την πολτοποίηση του ξύλου, οι ευρωπαίοι χαρτοπαραγωγοί βάσισαν την πρωτοκαθεδρία τους στα... κουρέλια, δελεάζοντας νοικοκυρές για να τους τα προµηθεύουν.
Συχνά ταυτίζουµε την άνθηση του δυτικού πολιτισµού µε την εφεύρεση της τυπογραφίας. Αυτό είναι όµως η µισή αλήθεια. Η άλλη µισή είναι ότι η άνθηση όλων των πολιτισµών στηρίχθηκε κατ’ αρχήν στην παραγωγή χαρτιού που προηγείται της τυπογραφίας ή είναι προϋπόθεσή της. Ο πολιτισµός της Κίνας σε άλλες εποχές στηρίχθηκε ακριβώς στην παραγωγή χαρτιού που είναι δική της εφεύρεση. Η άνθηση του νεώτερου ισλαµικού πολιτισµού από τον 7ο έως τον 13ο αιώνα δεν είναι άσχετη µε την επαφή µε τους Κινέζους και την έναρξη της παραγωγής χαρτιού που στήριξε έναν δυναµικό πολιτισµό του γραπτού λόγου. Και η εφεύρεση της τυπογραφίας δεν µπορεί παρά να συνδέεται µε την έναρξη της παραγωγής χαρτιού στην Ευρώπη, τον 13ο αιώνα, µε µεγάλη καθυστέρηση σε σχέση µε άλλες περιοχές της γης.

Σήµερα, περίπου 1.900 χρόνια από την εφεύρεσή του από τον κινέζο αξιωµατούχο Τσάι Λουν, το χαρτί
όχι µόνο δεν κινδυνεύει µε εξαφάνιση από τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, αλλά αυξάνεται η παραγωγή του! Οπως λένε δύο έλληνες ειδικοί, ο Μαρίνος Βλέσσας και η Μαρία Μαλακού, η παγκόσµια παραγωγή χαρτιού και χαρτονιού πέρασε από τους 194 εκατ. τόνους το 1985 (ή 41 κιλά ανά κάτοικο) στους 390 εκατ. τόνους το 2008 (58 κιλά ανά κάτοικο). Η συνεχής αύξηση οφείλεται «στην ανάπτυξη του Τρίτου Κόσµου αλλά κυρίως στο ότι η κατανάλωση χαρτιού στην ηλεκτρονική εποχή όχι µόνο δεν ανακόπτεται αλλά και αυξάνεται». Γιατί; «Η γενικευµένη χρήση των υπολογιστών», λένε οι δύο ερευνητές, «έκανε εύκολη και φθηνή την εκτύπωση πληροφοριών που κατά κανόνα χρησιµοποιούνται ελάχιστα ή καθόλου. Στα βιβλία, επίσης, παρατηρείται µεγάλη αύξηση, όχι µόνο στον αριθµό των νεοεκδιδόµενων τίτλων αλλά και στον µέσο αριθµό των σελίδων τους. Ενώ αυξάνεται συνεχώς και χρήση του χαρτιού ως φορέα διαφηµιστικών µηνυµάτων».

Ο Μαρίνος Βλέσσας και η Μαρία Μαλακού είναι δύο αρχιτέκτονες που από το 1996 και µετά αφιερώθηκαν στις προβιοµηχανικές τεχνολογίες και σταδιακά εξειδικεύτηκαν στην ιστορία του χαρτιού και των υδατοσήµων. Το βιβλίο τους «Ιστορία του χαρτιού», που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Αιώρα, είναι ουσιαστικά το πρώτο στα ελληνικά που πραγµατεύεται µε σχετική πληρότητα το θέµα και αποτελεί, ταυτόχρονα, µια συναρπαστική περιδιάβαση στον κόσµο του χαρτιού και των πολιτισµών που αυτό στήριξε επί δύο χιλιετίες. Οι δύο ερευνητές ταξίδεψαν στα πέρατα της γης για να βρουν πηγές και να δουν από κοντά τις τεχνικές παραγωγής του, ιδίως τις παλιότερες.

Η κατασκευή του χαρτιού στηρίζεται σε ορισµένες απλές ιδιότητες των φυτών. Το χαρτί πλάθεται από φυτικές ίνες, δηλαδή ίνες κυτταρίνης που είναι οι µόνες που έχουν την ιδιότητα να συνδέονται µεταξύ τους σταθερά, µε χηµικούς δεσµούς υδρογόνου. Μέσω της χλωροφύλλης και της δέσµευσης του ηλιακού φωτός τα φυτά παράγουν αυτές τις ίνες που βρίσκονται κυρίως στον φλοιό και σκοπό έχουν την προστασία των ζωτικών τους οργάνων. Στο τελευταίο στάδιο ανάπτυξης των κυττάρων αυτών, το φυτό προσθέτει τη λιγνίνη, φυσική κόλλα που ισχυροποιεί τα τοιχώµατα, αλλά που είναι ανεπιθύµητη στη χαρτοποιία, γιατί είναι αυτή που οδηγεί σε γήρανση το χαρτί και κάνει τις εφηµερίδες να κιτρινίζουν. Η παραδοσιακή διαδικασία παραγωγής χαρτιού αρχίζει λοιπόν µε την επιλογή κα τάλληλων τµηµάτων φυτών (ή δευτερογενώς από κουρέλια, ρούχα που έχουν κατασκευαστεί από φυτικές ίνες, όπως λινά ή βαµβακερά αλλά και λινάτσες που συχνά κατασκευάζονταν από κάνναβη) τα οποία απαλλάσσονται µε χηµικό τρόπο από τη λιγνίνη και κατόπιν γίνονται πολτός και εισάγονται σε νερό. Οι φυτικοί ιστοί αποδοµούνται (µε άλεση ή χτύπηµα) ώστε να γίνουν πολτός. Ο πολτός αραιώνεται µε µεγάλη ποσότητα νερού (περίπου 95-99%) ώστε οι ίνες να αιωρούνται σε απόσταση µεταξύ τους. Αµέσως µετά, το χαρτοποιητικό καλούπι (papermaiking mould, είδος κρησάρας µε διάτρητη επιφάνεια) στραγγίζει τις φυτικές ίνες. Οσο το νερό αποµακρύνεται οι ίνες πλησιάζουν µεταξύ τους, κολλάνε και µετατρέπονται από µόνες τους σε φύλλο χαρτιού. 

Παρά το πέρασµα στην ηλεκτρονική εποχή η παραγωγή  χαρτιού αυξάνεται ραγδαία, λένε δύο έλληνες  ερευνητές που έγραψαν τη συναρπαστική «Ιστορία του  χαρτιού» από τους Κινέζους του 2ου αι. µέχρι σήµερα.  Πριν να καταφέρουν την πολτοποίηση  του ξύλου, οι ευρωπαίοι χαρτοπαραγωγοί βάσισαν  την πρωτοκαθεδρία  ... Για 17 αιώνες, Κινέζοι και Αραβες χρησιµοποιούσαν διάφορα φυτά (χαρτοµουριά, γκάµπι, µιτσουµάτα, κάνναβη, βαµβάκι). Από τη στιγµή που επετεύχθη η πολτοποίηση του ξύλου (η πρώτη µηχανή του είδους εφευρέθηκε το 1840) η ξυλεία έγινε το βασικό µέσο παραγωγής χαρτιού.

Στην Ευρώπη πάντως, που πήρε τους τελευταίους αιώνες τα ηνία στον κλάδο, η παραγωγή χαρτιού αναπτύχθηκε σχεδόν παράλληλα µε την τυπογραφία. Πριν από το 1450 χαρτόµυλοι υπήρχαν κυρίως στη Νότια Ευρώπη (Νότια Γαλλία, Ιταλία, Καταλωνία) αλλά σταδιακά το βάρος µετατοπιζόταν όλο και βορειότερα. Οι σχεδόν συνώνυµες µε τη χαρτοβιοµηχανία Σουηδία και Φινλανδία εισήγαγαν τη χαρτοποιητική µόλις τον 17ο αιώνα. Το ενδιαφέρον είναι ότι µέχρι τον 19ο αιώνα, οπότε έγινε εφικτή η πολτοποίηση του ξύλου, η Ευρώπη βάσισε την παραγωγή χαρτιού στην πολτοποίηση κουρελιών. Οταν πια η παραγωγή αυξήθηκε και τα κουρέλια δεν επαρκούσαν, κράτη και ιδιώτες χρειάστηκε να επιστρατεύσουν τη φαντασία τους. Το αγγλικό Κοινοβούλιο απαγόρευσε, το 1666, τη χρήση λινών υφασµάτων για το σαβάνωµα νεκρών εξοικονοµώντας 90.000 κιλά υλικό χαρτοπαραγωγής. Μια διαφήµιση του 1792 σε έντυπο των ΗΠΑ έλεγε:

«Ο Μόζες Τζόνσον πληροφορεί όλες τις µικρές κυρίες και τους άλλους πελάτες του ότι παραλαµβάνει όλα τα είδη βαµβακερών ή λινών κουρελιών και ευελπιστεί ότι θα ενθαρρυνθούν να τα φυλάξουν, όταν πληροφορηθούν ότι µε µιάµιση λίβρα κουρελιών θα αποκτήσουν ένα αναγνωστικό  ή µυθιστόρηµα, ή µία γιάρδα κορδέλα, δύο δακτυλήθρες, δύο δακτυλίδια, 12 καλές βελόνες, δύο κλωστές µε χάντρες, έναν σουγιά, εννέα σειρές καρφίτσες. Με 4 λίβρες κουρελιών θα αποκτήσουν ένα ζευγάρι µεγάλες πόρπες ή τη διάσηµη “Ιστορία του Ροβινσώνα Κρούσου”, που έζησε 28 χρόνια σε ένα ακατοίκητο νησί».
ΙΝFΟ: Μαρίνος Βλέσσας - Μαρία Μαλακού, «Ιστορία του χαρτιού», Εκδ. Αιώρα
Από τον Ρήγα Φεραίο στις προβληµατικές 

Παρά το πέρασµα στην ηλεκτρονική εποχή η παραγωγή  χαρτιού αυξάνεται ραγδαία, λένε δύο έλληνες  ερευνητές που έγραψαν τη συναρπαστική «Ιστορία του  χαρτιού» από τους Κινέζους του 2ου αι. µέχρι σήµερα.  Πριν να καταφέρουν την πολτοποίηση  του ξύλου, οι ευρωπαίοι χαρτοπαραγωγοί βάσισαν  την πρωτοκαθεδρία   Ο ελλαδικός χώρος δεν διέθετε παράδοση στην παραγωγή χαρτιού. Το πρώτο εργοστάσιο χαρτοποιίας ιδρύθηκε στο Φάληρο από τον αρκάδα έµπορο Βασίλειο Βαρουξάκη το 1876 που επιβίωσε στην αρχή εξασφαλίζοντας µονοπώλιο προµήθειας των κρατικών υπηρεσιών σε χαρτί, αλλά τελικά πνίγηκε στα δάνεια. Οι έλληνες λόγιοι, πριν από την Επανάσταση του 1821, ήθελαν πάντα να δηµιουργήσουν τυπογραφείο για να βοηθήσουν τη δηµιουργία εθνικής συνείδησης, αλλά αυτό το όνειρο δεν πραγµατοποιήθηκε ποτέ.

Ο Πούπλιος Μαρκίδης, ο τυπογράφος από τη Σιάτιστα και στενός φίλος του Ρήγα Φεραίου που εξέδιδε στη Βιέννη την περίφηµη «Εφηµερίδα», ζήτησε το 1800 από τη Σύγκλητο της νεογέννητης Ιονίου Πολιτείας στην Κέρκυρα οικονοµική βοήθεια για την ίδρυση τυπογραφείου και χαρτοποιείου. Υπήρξε κάποιο γενικότερο ενδιαφέρον για την ίδρυση χαρτοποιείων τα πρώτα τριάντα χρόνια του 19ου αιώνα (οι χαρτοποιητικές µηχανές δεν είχαν εδραιωθεί ακόµη) αλλά το ζήτηµα δεν προχώρησε.

«Αποτέλεσµα, η Ελλάδα να στερηθεί την εµπειρία της χειροποίητης χαρτοποιητικής, εκκινώντας χωρίς παράδοση, ειδικευµένο προσωπικό και αξιόλογη βιοµηχανική υποδοµή», λένε οι συγγραφείς του βιβλίου και συµπληρώνουν: «Βέβαια και ο ευρύτερος χώρος της Βορειοανατολικής Μεσογείου δεν είχε να επιδείξει ιδιαίτερες επιδόσεις στον τοµέα αυτόν, ήδη από την εποχή του Βυζαντίου». Κάποιοι πρώτοι πειραµατισµοί έγιναν από τον Διονύσιο Πύρρο τον Θεσσαλό, αρχιµανδρίτη και γιατρό, ανήσυχο σε τεχνολογικά θέµα αλλά ερασιτέχνη, που φαίνεται ότι έφτιαξε κάποιου είδους χαρτουργείο στη Σπάρτη το 1827 και άλλο ένα το 1829 σε µύλο του φίλου του, στρατηγού Νικηταρά, στην Αργολίδα.

Η έλλειψη κεφαλαίων οδήγησε όµως σε γρήγορο κλείσιµο τους µικρούς αυτούς χαρτόµυλους.

Μερικοί πάντως υποστηρίζουν ότι ο ερειπιώνας του χαρτόµυλου του Καγιτχανέ στην Κωνσταντινούπολη, στον µυχό του Κεράτιου Κόλπου, είχε θεµελιωθεί πριν από την Αλωση και παρήγε χαρτί.

Το θέµα δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς, αλλά ο Μαρίνος Βλέσσας και η Μαρία Μαλακού υποστηρίζουν ότι ο βιοµηχανικός αυτός νερόµυλος µε περιστρεφόµενη άτρακτο, που ενδεχοµένως κάποιοι γενοβέζοι παρεπιδηµούντες στην ψυχορραγούσα Πόλη του 15ου αιώνα ίδρυσαν, θα χρησίµευε περισσότερο για την παραγωγή µπαρουτιού (γίνεται µε την ίδια µηχανική διάταξη) παρά χαρτιού.

Στον βιοµηχανικό 20ό αιώνα, οι ελληνικές προσπάθειες, παρότι ήταν αξιόλογες, πάλι δεν είχαν αίσιο τέλος. Τρεις βασικές βιοµηχανίες χαρτιού ιδρύθηκαν στον Μεσοπόλεµο: η Χαρτοποιία Αιγίου, η Χαρτοποιία Λαδόπουλου στην Πάτρα και η Αθηναϊκή Χαρτοποιία που από το 1962 άρχισε να παράγει και τα είδη Softex φθάνοντας να απασχολεί το 1969 1.030 υπαλλήλους.

Ο αδυσώπητος µεταξύ τους ανταγωνισµός, η υποτίµηση της δραχµής το 1971, η κρίση του 1973 που αύξησε το κόστος δανεισµού, δευτερεύουσες διαφορές όπως µε το δίκτυο διανοµής του Οργανισµού Δηµοσιογραφικού Χάρτου στο τέλος της δεκαετίας του ‘70, κυρίως όµως η σχεδόν παντελής εξάρτηση από τις εισαγόµενες πρώτες ύλες για δηµιουργία χαρτοπολτού, τις οδήγησαν µε τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην αγκαλιά του Οργανισµού Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων ως προβληµατικές.

Γνωρίζατε ότι...

  • Αµεσος πρόγονος του χαρτιού στον δυτικό κόσµο είναι η περγαµηνή. Η περγαµηνή είναι ένα ζωικής προέλευσης υπόστρωµα γραφής από δέρµα προβάτων και κατσικιών. Το µειονέκτηµά της είναι το υψηλό της κόστος που την καθιστούσε ακατάλληλη να στηρίξει πολιτισµούς γραφής σε ανάπτυξη. Επιπλέον γινόταν αντικείµενο παραχάραξης, καθώς το κείµενο εύκολα ξυνόταν για να αντικατασταθεί από άλλο.

  • Στα ελληνικά η λέξη χαρτί προέρχεται από την αρχαιοελληνική ονοµασία για τον πάπυρο, τη λέξη χάρτης. Από τη λέξη πάπυρος προέρχονται και οι λέξεις paper, papier στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες. Η ετυµολογία της λέξης χαρτί δεν προέρχεται από τον πιο κοντινό του πρόγονο, την περγαµηνή, ακριβώς λόγω της σχετικής ακαταλληλότητάς της για µαζική παραγωγή. Προτιµήθηκε, δηλαδή, ο αρχαιότερος πρόγονος του χαρτιού, που χρησιµοποιήθηκε και για πολύ µεγαλύτερο διάστηµα.

  • Οι Βυζαντινοί γνώριζαν το χαρτί και το εισήγαν, αλλά κατά βάση χρησιµοποιούσαν την περγαµηνή.

  • Στον Μεσαίωνα βιβλιοθήκες στην Ευρώπη διέθεταν µόνο τα µοναστήρια. Αντίθετα στον αραβικό κόσµο, που χάρις στη δυναστεία των Αββασιδών γνώρισε πέντε αιώνες µεγάλης ακµής, η παραγωγή χαρτιού και η µέθοδος της πολλαπλής αντιγραφής (ταυτόχρονη υπαγόρευση σε πολλούς αντιγραφείς) οδήγησε σε µεγάλη ανάπτυξη του γραπτού λόγου. Στη Βαγδάτη, µετά το 1.000 µ.Χ., υπήρχαν 36 βιβλιοθήκες και πάνω από εκατό επιχειρήσεις παρήγαν βιβλία. Η βιβλιοθήκη του Καΐρου, εκείνη την εποχή, έφτασε να διαθέτει πάνω από 100.000 τόµους.
Πέντε σταθµοί

  • 105 µ.Χ.: Επίσηµη _ αν και όχι ακριβής _ χρονολογία της εφεύρεσης του χαρτιού στην Κίνα από τον αξιωµατούχο Τσάι Λουν

  • 751: µάχη στον ποταµό Τάλας στην Κεντρική Ασία µεταξύ Κινέζων και Αράβων. Οι Αραβες παίρνουν το χαρτί από τους Κινέζους και αρχίζει η παραγωγή του στον ισλαµικό κόσµο

  • 1276: αρχίζει η χαρτοποιητική και στη χριστιανική Ευρώπη (Φαµπριάνο, Ιταλία)

  • 1455: εφεύρεση της τυπογραφίας στη Γερµανία. Φέρνει έκρηξη στην παραγωγή και χρήση χαρτιού στην Ευρώπη

  • 1799: κατασκευάζεται το πρώτο _ ατελές ακόµη _ µοντέλο χαρτοποιητικής µηχανής από τον Λουί-Νικολά Ροµπέρ στο Παρίσι. Εγκαινιάζεται η βιοµηχανική εποχή στον κλάδο του χαρτιού

Δεν υπάρχουν σχόλια: