13 Σεπ 2010

Η πιο σημαντική «εικόνα» είναι ο τυπογραφικός σχεδιασμός του βιβλίου

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Από τότε που ξεκίνησα να εργάζομαι, το «πρόβλημα» εικόνας και κείμενου σε αντιπαράθεση ήταν και είναι ένας από τους Γόρδιους δεσμούς που καλείται ένας γραφίστας να λύσει, και ειλικρινά πάντα πίστευα ότι ένα κείμενο που είναι εξαιρετικό, σίγουρα δεν του δημιουργεί πρόβλημα μια εικόνα δίπλα του, ίσα ίσα που πολλές φορές η εικόνα αγκάλιαζε και αναδείκνυε, με τον καλύτερο τρόπο για τον αναγνώστη, το νόημα ή αν θέλετε την κεντρική ιδέα, όπως λέγαμε στο σχολείο, του κειμένου, άλλες πάλι φορές έπρεπε να κάνω ελκυστικό ένα βαρετό κείμενο, και η εικονογράφηση ήταν και είναι ένα χέρι βοήθειας για να μην αυτοκτονήσει ο αναγνώστης από πλήξη, δηλαδή η κακομοίρα η εικόνα έκανε και κάνει φιλανθρωπικό έργο, γι' αυτό μην είμαστε τόσο απόλυτοι στο πρόβλημα: εικόνα + κείμενο. Ειλικρινά, πιστεύω ότι είναι ένα φιλολογικό ψευδοπρόβλημα, πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν οι εικόνες μέσα και έξω από ένα βιβλίο ή σχολιαστικά τοποθετημένες δίπλα σε κείμενο περιοδικού ή εφημερίδας· το θέμα είναι πόσο εύστοχες και πόσο άμεσα αποτυπώνουν το νόημα. Μιλάμε για «εικονολατρία» και μου φαίνεται ότι είναι μια περιττή συζήτηση και στη βάση της λίγο υποκριτική, μιας και ζούμε σε μια εποχή εικόνων· άλλωστε σε όλες τις εποχές, από την εικονογράφηση των ιερών κειμένων μέχρι την εικονογράφηση των «ανίερων», ο αναγνώστης την επιζητούσε. Σήμερα το πρόβλημα δεν είναι η τεράστια απήχηση ή, αν θέλετε, «δικτατορία» της εικόνας, αλλά το κατά πόσο ο αναγνώστης-θεατής, έχει την παιδεία να ξεχωρίσει τα σκατά από το χρυσάφι, κι εκεί θα έπρεπε να ανοίξουμε συζήτηση. Και ναι, για μένα ένα ωραίο εξώφυλλο είναι ένα έναυσμα να ανοίξω και να ξεφυλλίσω ένα βιβλίο ή ένα περιοδικό, μια επιμελημένη έκδοση μου δημιουργεί την περιέργεια να την ανοίξω και να την κοιτάξω, και είμαι σίγουρος πια, ύστερα από τόσα χρόνια ότι μια ωραία εικόνα δεν θα με ψήσει να διαβάσω ένα χάλια βιβλίο, αλλά ένα ωραίο κείμενο συνοδευόμενο από μια ωραία εικόνα σίγουρα θα με κάνει πιο ευτυχισμένο αναγνώστη. Και να μην ξεχνάμε το πιο βασικό, η πρώτη και πιο σημαντική «εικόνα» είναι ο τυπογραφικός σχεδιασμός του βιβλίου, γιατί η τυπογραφία ενός βιβλίου ή ενός εντύπου είναι η εικόνα, και να μην το παραβλέπουμε επειδή είναι «απλώς» τυπογραφικά στοιχεία, π.χ. τα εξώφυλλα των εκδόσεων Penguin είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα γι' αυτό που λέω. Και είναι ευτύχημα που μπορεί να υπάρχει αναγνωρισιμότητα ενός εκδοτικού οίκου ή ενός εντύπου από τον σχεδιασμό του. Τι κακό μπορεί να προσάψει κανείς σ' αυτό· άλλωστε αυτό είναι το μεγάλο ζητούμενο και αυτοί που το καταφέρνουν, και είναι αρκετοί στην Ελλάδα πια, όπως π.χ. οι εκδόσεις Αγρα ή το Ροδακιό, μόνον ευτυχισμένους πρέπει να κάνουν τους εκδότες αλλά και τους αναγνώστες. Α! και να μην ξεχνάμε πόσα και πόσα κείμενα εξαιρετικά γράφτηκαν πάνω σε μια εικόνα!

Και για να εξομολογηθώ την «αμαρτία» μου, είμαι υπέρ των ωραίων εικόνων, είμαι υπέρ της ωραίας εμφάνισης ενός βιβλίου ή ενός περιοδικού, και θα έλεγα πως δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας, διότι τα καλά κείμενα και οι ωραίες εικόνες πάντα θα βρίσκουν τον δρόμο τους και πάντα θα κάνουν καλή παρέα μεταξύ τους, αλλά και στον ταλαιπωρημένο από την ασχήμια και κακογουστιά αναγνώστη.

Λέτε να κυκλοφορήσουν και 3D βιβλία; Εκεί να δεις διαμάχες.

Σταύρος Κούλας

Δεν υπάρχουν σχόλια: